مهربانى دست را به جانب او دراز كرد . آنگاه خندان به او گفت : شادباش ، من نيز عيسوى هستم . » « 1 » از آنچه تاكنون گفتيم معلوم شد : اولًا عيسويت به‌طور طبيعى در ايرانِ زردشتى در حال پيشروى بوده است و اگر حال بر همين منوال باقى مىماند خطر بزرگى براى دين زردشتى بود . ثانياً عيسويت بر خلاف زردشتىگرى داعيهء جهانى داشت ؛ يعنى مبلغان مسيحى براى عيسويت مرز نمىشناختند ، فعالانه كوشش مىكردند كه عيسويت را در ايران و خارج مرزهاى ايران گسترش دهند و در اين راه موفقيتهايى هم كسب كرده بودند . ثالثاً اسلام كه به ايران آمد ، بيش از آنكه به زردشتىگرى كه در حال انحطاط بود ضربه بزند ، به مسيحيت كه در حال رشد و توسعه بود ضربه زد ، بازارش را شكست و آن را از ميدان بدر كرد . اگر اسلام نيامده بود ، مسيحيت در سراسر مشرق ريشه مىدوانيد و تنها نفوذ معنوى اسلام بود كه مانع گسترش مسيحيت در شرق نزديك و شرق دور شد . پاپهاى مسيحى همواره بيش از موبدان زردشتى از توسعه و نفوذ معنوى اسلام در ايران رنج مىبرده‌اند ، زيرا آنها بيش از اينها احساس غبن مىكرده‌اند و به همين جهت است كه امروز هم كه قرنها از آن تاريخ مىگذرد ، وقتى كه يك نويسندهء ناپاك سرشت زير نام ايران و ايرانيت قلم به دست مىگيرد [ و ] تا آنجا كه مىتواند به اسلام حمله مىكند ، آن كس كه از او تقدير و تشكر مىكند و به او مدال مىدهد عاليجناب پاپ است « 2 » . آيين مانوى دين مانى يكى ديگر از اديان متحرك و زندهء عهد ساسانى است . راجع به عقايد مانى و آداب مانويت كه چه بوده است ، سخن فراوان است . قدر مسلّم اين است كه كيش مانى چه از لحاظ عقيده و چه از لحاظ آداب و مناسك ، بسيار پيچيده و تودرتو است . عموماً معتقدند كه كيش مانى عبارت است از يك سلسله عناصر

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 512 و 513 . ( 2 ) . روزنامهء اطلاعات ، 12744 ، مورخهء 28 / 8 / 47 ، ص 11 .